Düşüncelerle cihazları kontrol etmek artık bilim kurgu değil. Nörobilim ve yapay zekânın kesişiminde gelişen beyin-bilgisayar arayüzleri, insan-makine etkileşiminde yeni bir dönemin kapılarını aralıyor.

İnsanlık Tarihinin Bir Sonraki Büyük İcadı mı?

İnsanlık tarihinin seyrini değiştiren en büyük icat sizce nedir? Bir düşünün… Yazının icadı, tekerlek, buhar makinesi, elektrik veya internet mi? Bunlardan biri ya da sizin favoriniz olan bir başkası…

Şimdi, hepsini bir kenara bırakın ve yalnızca düşüncelerinizle elektronik cihazları kontrol edebileceğiniz bir teknolojinin, yani beyin-bilgisayar arayüzlerinin (BBA), geleceği nasıl değiştireceğine bir bakın.

Son zamanlarda en sık duyduğumuz iki kavram hiç şüphesiz ‘nörobilim’ ve ‘yapay zekâ’dır. Biri insan beyninin sırlarını keşfetmeye çalışan bilim alanını, diğeri ise insan beynini en iyi şekilde taklit etmeyi hedefleyen teknolojik gelişmeleri ifade etmektedir. Bugün, bu iki alanı aynı anda birleştiren bir teknoloji devriminin eşiğinde duruyoruz.

Düşüncelerle Kontrol Edilen Bir Dünya

Sadece düşüncelerinizle; telefonlarınızı kontrol etmenizi sağlayan ürünler, telefonunuz üzerinden tüm kablosuz cihazlara erişim imkânı sunan teknolojiler, otomobil kullanırken mesaj göndermenizi sağlayan yazılımlar, yürüyemeyen felçli insanlar için nörorehabilitasyon robotları…

Bunlar, BBA’ların akla gelen ilk uygulamalarından sadece bazılarıdır. Evet, çoğu insana bilim kurgu gibi gelen bu teknoloji; 1980’lerde izlediğimiz “Ninja Kaplumbağalar” çizgi filmindeki Krang karakteri gibi birçok fikri gerçeğe dönüştürme yolundadır.

Farkında olmasak da bu teknoloji için çalışan şirketler çoktan kuruldu, hatta epey yol aldılar bile. BBA ürünlerinin önümüzdeki birkaç yıl içinde kullanıma hazır hale gelerek topluma yayıldığını hayretle göreceğiz.

Beyin-Bilgisayar Arayüzleri Nasıl Gelişti?

BBA’ların geliştirilmesi, amyotrofik lateral skleroz gibi nörolojik hastalıklarda, beyin fonksiyonları sağlıklı olmasına rağmen kas sistemiyle beyin arasındaki iletişimin bozulduğu durumlarda felçli bireylerin yaşam kalitesini artırmak amacıyla 1990’lı yıllarda hız kazandı.

Elde edilen başarılı sonuçlar, sağlıklı bireylerin de BBA sistemlerini kullanabilmesinin önünü açtı ve uygulamaların sınırlarını genişletti.

Şüphesiz bu genişlemede, nöral aktivite ölçme teknikleri içerisinde acı vermeyen, zararsız ve görece düşük maliyetli olan elektroensefalogram (EEG) yönteminin rolü büyüktür. Ancak beynin aktivitesini saç derisi üzerinden mikrovoltlar seviyesinde ölçen EEG, çevresel gürültüden ve kişinin fizyolojik sinyallerinden etkilenerek bozulabilmekte, bu da performans kayıplarına neden olabilmektedir.

Bu sınırlılık, özellikle sağlıklı bireylere yönelik uygulamaların geliştirilmesinde en büyük engeldir.

Beyinden Bilgi Okumaktan Beyne Bilgi Yazmaya

Bu teknolojide ısrarcı olan insanoğlu, “İmkânsız, biraz zaman alır.” mottosuyla hareket ederek beynin üzerine implant yoluyla yerleştirilen biyouyumlu mikrosensör dizileri aracılığıyla sinyal-gürültü oranı oldukça yüksek sinyaller kaydetmeyi başardı.

Bilim insanları, implant yönteminin cerrahi müdahale gerektirmesinden kaynaklanan riskleri azaltmak ve yöntemin pratikliğini artırmak amacıyla son yıllarda donanımsal araştırmalara büyük önem vermektedir.

Dahası, yalnızca beyinden bilgi okuyan değil, aynı zamanda beyne bilgi yazabilen daha gelişmiş sistemler de araştırmaların odağındadır. Kısacası, son araştırmalar bize “Bir yabancı dili doğrudan beyne aktarabilir miyiz?” sorusunun cevabının “Neden olmasın?” olabileceğini göstermektedir.

Görüldüğü gibi, bu teknoloji küçük görünümüne rağmen birçok disiplini içinde barındıran devasa bir yapıya sahiptir.

Fırsatlar Kadar Riskler de Var

Yukarıda anlatılanlarla BBA’ların hayranlık verici ve oldukça faydalı yönlerine değindik. Ancak buzdağının görünmeyen yüzü, insan hayatını kökten etkileyebilecek ürkütücü riskler barındırmaktadır.

İnsanı yürüyen, konuşan, yalnızca tüketen fakat düşünemeyen, algıları ve iradesi zayıflatılmış bir varlığa dönüştürme ihtimali de göz ardı edilemez. Mademki beyin dışarıdan etkilenebilir, o halde bu gücü elinde bulunduranların bunu yalnızca beyni okumak için değil, düşünceleri değiştirmek için de kullanma ihtimali vardır.

Nasıl ki internet aramalarında sponsorlu içerikler üst sıralarda yer alıyorsa, benzer şekilde bir ortamda bulunurken belirli düşüncelerin zihne yönlendirilmesi de teorik olarak mümkündür. Bir kafenin önünden geçerken “Hadi bir kahve içelim!” düşüncesinin zihne aktarılması ve bunun davranışa dönüşmesi dahi bu sistemlerin potansiyel gücüne örnek gösterilebilir.

Bireysel yönlendirmelerin yanı sıra toplumsal yönlendirmeler de söz konusu olabilir. Hatta daha ileri düzey manipülasyon senaryoları üzerine düşünmek bile mümkündür. Bu teknolojiyi geliştirenlerin bu tür olasılıkları şimdiden değerlendirmiş olması da ihtimal dâhilindedir.

Tüm bu riskler, etik kullanım ve siber güvenlik ihtiyacını her zamankinden daha kritik bir noktaya taşımaktadır.

Dünyada ve Türkiye’de BBA Çalışmaları

Dünya genelinde bu teknolojiye milyarlarca dolar yatırım yapan şirketlerin başında Neuralink, Synchron ve Blackrock Neurotech gelmektedir.

Ülkemizde ise teknoloji hazırlık seviyesi 6 ve 7 düzeyindeki uygulama örnekleri, Karadeniz Teknik Üniversitesi Medikal Cihaz Tasarım ve Üretim Uygulama ve Araştırma Merkezi (METAM) bünyesindeki Nörofizyoloji Mühendislik Laboratuvarı’nda geliştirilmektedir.

Laboratuvarda doktora ve yüksek lisans tez çalışmaları yürütülmekte, bilimsel makaleler üretilmekte, projeler geliştirilmekte, uygulamalı BBA eğitimleri düzenlenmekte ve elde edilen çıktılar çeşitli bilimsel etkinliklerde sunulmaktadır.

Geleceği Şekillendirecek Teknoloji

Şu bir gerçektir ki teknolojinin önünde duramayız. Durmamalıyız da. Tarih bize bunu defalarca gösterdi.

Artık her zamankinden daha çok çalışmamız gereken bir dönemdeyiz. Teknoloji yarışında geride kalmamak için yerli inovasyon ekosistemine kararlılıkla katkı sunmalı, küresel ölçekte rekabetçi ve öncü konumumuzu güçlendirmeliyiz.

Sadece nörobilimde değil, geleceği şekillendiren her alanda, geliştirilen teknolojilerin yalnızca görünen yüzlerini değil, görünmeyen yönlerini de anlayan, anlatan ve gerektiğinde önlem alabilen uzman araştırmacılara her zamankinden çok daha fazla ihtiyaç duyacağımız kesin.

Sonuç: Gelecek Düşüncelerimizle Şekillenebilir

İyi tarafından bakıldığında, BBA’ların teknoloji, iletişim, sağlık, askeri ve eğlence sektörlerinde muazzam dönüşümler yaratacağı bir gerçektir.

Görünen o ki; gelecek, bugünlere göre çok daha ilginç ve harika olacak.

Siz ne dersiniz? İnsanlık tarihinin seyrini değiştiren en büyük icat beyin-bilgisayar arayüzleri olabilir mi?